Botulisme

Wat is botulisme?

Botulisme is een vorm van voedselvergiftiging, die voornamelijk onder watervogels en vissen slachtoffers maakt. De oorzaak van de ziekte is een vergif dat door de botulisme-bacterie (Clostridium botulinum) wordt gevormd. Het gif (botuline) veroorzaakt verlammingsverschijnselen en kan uiteindelijk de dood tot gevolg hebben. De ideale omstandigheden voor botulisme zijn een watertemperatuur tussen de 20 en de 25 graden Celsius en een eiwitrijke, zuurstofloze/zuurstofarme omgeving. Deze omgeving vinden de bacteriën in kadavers. Ondiep water is een ideale omgeving, want hier worden de ideale temperaturen gemakkelijk bereikt.

Hoe ontstaat botulisme?

Sporen van de bacterie die botulisme veroorzaakt (Clostridium botulinum) komen algemeen voor in bodems, zowel in droge als in natte bodems en zowel in zoete als zoute waterbodems. C. botulinum leeft onder zuurstofloze (anaërobe) omstandigheden. Onder bepaalde omstandigheden, zoals een hoge watertemperatuur en zuurstofloosheid van het water, gaan de bacteriën over tot het produceren van de gifstof. Het overbrengen van de gifstof op watervogels kan door middel van dragers. Dit zijn vaak dode ongewervelden, die overigens zelf niet gevoelig zijn voor het gif. Als de drager door watervogels wordt gegeten krijgen deze de gifstof binnen. Ook kunnen vissen en vogels botulisme oplopen tijdens het zoeken naar en eten van voedsel waarbij zij besmette weefseldeeltjes binnenkrijgen.

Het gif werkt zenuwverlammend. De vogels die aan botulisme leiden doorlopen een vervelende opeenvolging van ziekteverschijnselen, zoals moeite met vliegen en lopen, die tenslotte tot de dood kunnen leiden. Dit gebeurt vaak door verlamming van de nekspieren waardoor de dieren uiteindelijk vaak verdrinken. Getroffen vissen zijn niet actief. Vliegenmaden doen zich te goed aan de dode vogels en vissen die in het water liggen. Deze maden zijn daardoor zelf ook weer drager van het gif, komen weer in het water terecht en worden weer gegeten door vogels, etc.

Botulisme bij watervogels wordt (meestal) veroorzaakt door de bacterie C. botulinum type C. Type C wordt er aan toegevoegd omdat er verschillende typen (A t/m G) zijn, echter type A, B en E (en zeer zelden type F) zijn bij de mens veroorzaker van de ziekte. Type C en D zijn ziekteverwekkers bij vogels en zoogdieren. Honden zijn vrijwel niet gevoelig voor botulisme. Type B is gevaarlijk voor rundvee, al is de besmettingskans gering (bij het drinken uit sloten waarin besmette kadaverresten aanwezig zijn).

Dode en zieke dieren

In warme zomers is botulisme bijna onontkoombaar. Het is belangrijk dat dode dieren snel worden opgeruimd, want in ondiep, stilstaand, zuurstofloos water vermenigvuldigt de bacterie zich explosief in organisch materiaal en kadavers vormen dus ideale broedplaatsen en kunnen al snel zeer veel gif bevatten. Omdat botulisme mogelijk ook voor mensen gevaarlijk is, mogen de dieren nóóit met blote handen worden aangeraakt. Het voor vogels zeer gevaarlijke type C is voor de mens onschadelijk, maar in vogelkadavers die te lang in het water liggen kunnen zich typen vormen die wel schadelijk zijn voor de mens. Ruim dode dieren dus niet zelf op, maar meld ze direct bij het waterschap; telefoon 0546 – 83 25 25 (24 uur per dag). Door de kadavers, voedingsbodem voor de bacterie, op te ruimen zorgt het waterschap ervoor dat de ziekte zich zo weinig mogelijk verspreidt. Bij een vermoeden van botulisme laat het waterschap de dode dieren onderzoeken, om na te gaan of en om welk type botulisme het gaat.

Ook zieke dieren kunnen bij het waterschap worden gemeld. Het waterschap geeft deze meldingen door aan de dierenbescherming. Vrijwilligers vangen de zieke dieren op, en kunnen –met zeer veel inspanning- soms nog een aantal dieren redden.

Door botulisme aangetaste vogels zijn herkenbaar doordat de vogels traag zijn, slechts korte afstanden of in het geheel niet kunnen vliegen. Ze zwemmen met gestrekte hals, laten de kop in het water hangen. De vogels liggen diep in het water en hebben afhangende vleugels. Ze hebben vaak slijm in de snavel, en de neuwgaten vol met bloedzuigers. De ogen zijn niet schoon en ze verliezen veren. Dode vogels hebben vaak gestrekte poten, gedraaide hals, afhangende vleugels en ook slijm in de snavel.

Wanneer komt er veel botulisme voor?

Botulisme is in principe een natuurlijk verschijnsel en er is niets te doen om botulisme te voorkómen. Echter, de omstandigheden voor de bacterie zijn het best in geëutrofieerd water. Hierin is de primaire produktie hoog en daardoor meer kans op zuurstofloze omstandigheden door afbraak van algen en planten. Ook de aanwezigheid van een dikke sliblaag op de bodem van ondiep water zal de kans dat botulisme optreedt waarschijnlijk aanzienlijk vergroten (zuurstofloze omstandigheden).

Daarnaast heeft het waterschap ervaren dat botulisme steevast optreedt op plaatsen waar veel eenden bij elkaar zijn. Daarom roept het waterschap op de eenden in warme zomers niet te voeren om concentratie tegen te gaan. Bovendien is brood ook organisch materiaal en dus mogelijk voedsel voor de bacterie.